نویسنده: رحمت الله صدیق سروستانی و دیگران




 

جامعه‌شناسی در انگلستان

هربرت اسپنسر در معرفی جامعه‌شناسی انگلستان و امریکا موفقیت چشمگیری داشته است. بعضی آثار وی چندین سال پر فروش‌ترین آثار جامعه‌شناختی در امریکا بوده است. اما علی‌رغم کوششهای وی و تحقیقات مشهور کسانی چون بوت (1)، می‌هیو(2) و هاب هاوس (3)، جامعه‌شناسی در انگلستان با کندی بسیار پیش‌ رفته است. شاید یکی از علل چنین حرکت ملایم، ظهور موفقیت‌آمیز و شتابنده انسان‌شناسی اجتماعی در دانشگاه‌های انگلستان، مخصوصاً از طریق آثار افرادی چون رادکلیف براون و مالینوسکی است. البته بعضی نیز علت عمده‌ی بی‌رونقی جامعه‌شناسی در دانشگاه‌های انگلستان در نیمه اول قرن بیستم را اکراه نخبگان دانشگاهی آن کشور در نقد وضع زندگی مردم می‌دانند. آکسفورد و کمبریج بر شالوده‌ای از امتیازات و تعصبات طبقاتی استوار شده بود و نخبگان مسلط بر آن با انحصارطلبی و برای حفظ چنین وضعیتی با انجام هر نوع پژوهشی که جامعه‌ی تغذیه کننده محیطهای دانشگاهی را دچار اشکال می‌کرد مخالفت می‌ورزیدند؛ حال آنکه دست انسان‌شناسان اجتماعی انگلستان در کند و کاو زندگی بومیان مستعمرات، کاملاً باز بود.

جامعه‌شناسی در فرانسه

فرانسه به بیانی موطن جامعه‌شناسی جدید است؛ اما در عین حال جامعه‌شناسی در فرانسه، تا مدتهای مدید نتوانست در حلقه‌های آکادمیک برای خود جایی باز کند. دورکیم اولین جامعه‌شناسی است که به تدریج به محیط دانشگاهی فرانسه راه یافته و توانسته است مباحث جامعه‌شناختی را در آنجا مطرح کند.
مخالفت مجامع دانشگاهی فرانسه با جامعه‌شناسی آنقدر شدید بود که بعضی آن را سبب اشتیاق دگماتیکی دورکیم می‌دانند که در آثار خود آن را بروز داده است. در فرانسه هم تا حدودی مثل انگلستان و امریکا (در یکی دو دهه‌ی اول قرن بیستم) جامعه‌شناسی آکادمیک پیوند کاملاً نزدیکی با انسان‌شناسی داشته است. در امریکا نهایتاً جامعه‌شناسی مسلط گردیده، ولی در فرانسه و انگلستان، به عکس، جامعه‌شناسی آکادمیک با کندی و سرعت کمتری پیشرفت کرده است. با وجود این، دورکیم و پیروان او در تأسیس رشته‌های مختلفی چون جامعه‌شناسی تعلیم و تربیت، جامعه‌شناسی دینی، جامعه‌شناسی حقوقی و جامعه‌شناسی اقتصادی توفیق یافته‌اند. در دهه‌های اخیر ظهور گورویچ در صحنه جامعه‌شناسی فرانسه و اندیشه‌های وی که تلفیقی است از افکار دورکیم، وبر، مارکس و دیگر متقدمان، قابل توجه است.

جامعه‌شناسی در آلمان

جامعه‌شناسی از همان آغاز، به خلاف استقبالی که در امریکا از آن به عمل آمد، در آلمان با اقبال مواجه نشد و بیشتر به عنوان شاخه‌ای از مطالعات انسانی مطرح شد تا یک رشته‌ علمی؛ اما نباید فراموش کرد که به هر حال آلمان بیش از هر جای دیگر در قرنهای نوزدهم و بیستم، جامعه‌شناسانی نظیر مارکس، تونیز، زیمل، وبر و ... را پرورده است که نفوذ پایان‌ناپذیری در قلمرو جامعه‌شناسی در سراسر عالم دارند. البته ارتباط این صاحبنظران و برجستگان جامعه‌شناس با جامعه‌ی دانشگاهی آلمان جز در موارد استثنایی به دلایل مختلف ضعیف بوده است.
هیچ مرکز قوی پژوهش جامعه‌شناختی در نظام دانشگاهی آلمان به وجود نیامد و پژوهشها تنها به حلقه‌های کوچکی از یک استاد جامعه‌شناس و دستیاران وی محدود می‌شد. البته، جامعه‌شناسی آلمان بیش از هر کشور دیگر اروپایی از افت و خیزهای سیاسی لطمه خورده است. به فاصله چند سال پس از ظهور حکومت نازیها، همه‌ی جامعه‌شناسان صاحب نام آلمانی، به جز لیوپلدفن ویز از این کشور گریختند. در دهه‌ی پس از شکست حکومت نازیها با بازگشت جامعه‌شناسان، جامعه‌شناسی و نظام دانشگاهی آلمان جان تازه‌ای گرفت؛ اما، صاحبان کرسیهای جامعه‌شناسی در دانشگاه‌ها اغلب فاقد تعلیمات قوی در زمینه‌های کمّی بودند و به خوبی در چهارچوب سنتی جامعه‌شناسی آلمان یعنی زمینه‌های فلسفی و تاریخی جای می‌گرفتند و جامعه‌شناسی را در آن مملکت بیشتر به سمت همان سنتها سوق دادند.

جامعه‌شناسی در شوروی

تا اواسط نیمه‌ی اول قرن بیستم، جامعه‌شناسی شوروی بیشتر فلسفی و تاریخی بود؛ سپس با سرعت به جامعه‌شناسی مارکسیستی گرایش پیدا کرد. جامعه‌شناسی در شوروی تحت کنترل مستقیم شاخه‌ی ایدئولوژیک حزب کمونیست بود. جامعه‌شناسی سُویت (4) که همان جامعه‌شناسی مارکسیستی است در داخل و خارج دانشگاه تدریس شد. البته، تا سالهای اخیر (1966) جامعه‌شناسی شوروی بخش مجزایی نداشته و اکثر جامعه‌شناسان این کشور در بخشهای فلسفه فعالیت داشتند.

پی نوشت ها :

1.Booth
2. Mayhew
3. Hobhouse
4. Soviet

منبع: صدیق سروستانی، رحمت الله، ... و [دیگران]؛ (1373)، درآمدی به جامعه شناسی اسلامی، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، سازمان مطالعه و تدوین کتب انسانی دانشگاهها(سمت)، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی، چاپ سوم.